Sperma-, eicel- en embryodonatie

Donatie is letterlijk een kwestie van geven en nemen:

  • soms maak je als wensouder alleen kans om je kinderwens in vervulling te zien gaan als je over de zaadcellen, eicellen of embryo's van anderen kan beschikken.
  • Omgekeerd kan je als patiënt die een MBV-behandeling ondergaat, bereid zijn om (een deel van) je eicellen, zaadcellen of embryo's af te staan om andere wensouders te helpen.

Als een van beide situaties op jou van toepassing is, moet je beslist deze pagina's lezen.

Eiceldonatie

Eiceldonor worden?

Meld je bij het Contactcentrum of lees verder in deze pagina's voor eiceldonatie tijdens je eigen behandeling.

Als je als vrouw geen of weinig eigen eicellen produceert, of als ze om genetische redenen niet gebruikt kunnen worden, dan is eiceldonatie je enige kans op zwangerschap. Je partner (de 'partner van de acceptor') levert het sperma, en daarmee worden via ICSI de eicellen van een andere vrouw (de donor) geïnsemineerd.
Als die in-vitrobevruchting leidt tot de ontwikkeling van een aantal embryo's, worden één of twee daarvan bij jou in de baarmoeder gebracht, waar ze zich kunnen nestelen en verder ontwikkelen.

In het CRG bestaan twee formules van eiceldonatie: anonieme donatie en gekende donatie.
  • Gekende donatie gebeurt
    • ofwel met verse eicellen,
    • ofwel met ingevroren en gedooide embryo's.
      De embryo's zijn dan ontstaan uit de bevruchting van de donoreicellen met sperma van de acceptorman of met donorsperma.
  • Anonieme donatie verloopt steeds via de eicelbank en kent in het CRG drie vormen:
    • ofwel ben je een vrijwillige, anonieme donor,
    • ofwel onderga je zelf een IVF-behandeling en sta je een deel van je eicellen af,
    • ofwel werd je als donor aangebracht door een bevriend paar dat voor hun MBV-behandeling donoreicellen nodig heeft maar dat de voorkeur geeft aan anonieme donatie (zie gekend versus anoniem).
      Voor jouw aangebrachte (gekende) donoreicellen krijgt dat paar dan anonieme eicellen uit de eicelbank in ruil.

Eiceldonatie ligt heel wat minder voor de hand dan spermadonatie. De behandeling neemt tijd in beslag en brengt fysiek ongemak met zich. De motivatie van een donor moet dan ook behoorlijk groot zijn (zie hierna, motivatie en risico's).
Vandaar dat het aantal vrijwillige anonieme donoren - d.w.z. (jonge) vrouwen die een stimulatiebehandeling louter ondergaan om hun eicellen weg te schenken aan een voor hen onbekend paar - vrij beperkt is.
Als algemeen principe geldt dat een donatie bij voorkeur anoniem is. Niettemin is gekende donatie een mogelijkheid.
Als jullie ons als acceptorpaar en samen met de donor expliciet verzoeken dat bij jullie specifiek dát donormateriaal gebruikt zal worden, nemen wij dat verzoek uiteraard ernstig.

Voor de voorwaarden waaraan een donor moet voldoen, zie strenge selectie.
Van de algemene regel dat eiceldonoren niet ouder mogen zijn dan 35 jaar
  • kan alleen worden afgeweken in het geval van gekende donatie, en
  • mét jullie uitdrukkelijke toestemming als acceptorpaar.
    Als de donatie en behandeling dan tot zwangerschap leiden, zal jullie bovendien geadviseerd worden om een prenataal onderzoek te laten uitvoeren.

Wat wordt nu eigenlijk precies verwacht van jou als eiceldonor?

  • Je moet tijd (kunnen) vrijmaken voor de onderzoeken en bezoeken aan het ziekenhuis. Omwille van de herhaalde bloedafnames en echografieën komt het erop neer dat je enige tijd beschikbaar moet zijn.
  • Je moet bereid zijn om een hormonale behandeling te ondergaan die je eierstokken zal stimuleren om meerdere rijpe eicellen te produceren.
    • De totale behandeling duurt een tweetal weken. De laatste dagen vóór de eicelpunctie kan je een lichte opzetting van de buik ervaren.
    • Soms vormen zich cysten, een op zich vrij onschuldig fenomeen. Alleen als ze zelf hormonen gaan produceren, worden die cysten via een lichte ingreep onder echografische controle verwijderd (zie aanprikken van de cysten).
  • Zorg voor donoren

    Het CRG besteedt grote zorg aan de medische begeleiding van eiceldonoren. Vanuit de realiteit van het tekort aan donormateriaal stellen we tegenover de grote motivatie van de donor onze grootste professionele kunde. Er wordt echt alles aan gedaan om vooral het risico op infectie zo minimaal mogelijk te houden.

  • Voor het verzamelen van de eicellen moet je een ingreep ondergaan.
    De eicelpunctie is een lichte ingreep en gebeurt bijna altijd onder plaatselijke verdoving, maar het blijft een ingreep. Alle nodige medische voorzorgen worden genomen, maar de kans op een infectie kan nooit helemaal worden uitgesloten. En elke infectie houdt een risico in voor je vruchtbaarheid.
  • Het belangrijkste 'risico' dat je als donorvrouw loopt, is - vreemd genoeg - dat je zelf zwanger wordt tijdens de behandeling.
    Als je (nog) geen plannen had in die richting, kan dat een behoorlijk probleem zijn. Daarom wordt van jou verwacht dat je je een hele tijd onthoudt van (onbeschermde) seksuele gemeenschap:
    • op het einde van de stimulatiekuur moet de seksuele onthouding volledig zijn;
    • maar ook daarna, tot enkele dagen na de eicelpunctie, moet je je onthouden van geslachtsgemeenschap zonder condoom. Dit om te vermijden dat een achtergebleven eicel bevrucht raakt.
Gekende donatie
Anonieme donatie
Gekend vs anoniem: voordelen en nadelen
Alternatief voor anonieme donatie
Er bestaan twee formules van eiceldonatie in het CRG: anonieme donatie en gekende donatie. Hieronder wegen we de twee tegen elkaar af.

Gekende donatie (met verse eicellen of met ingevroren embryo's)   

Als je als acceptorpaar zelf een donor aanbrengt, kan de druk groot zijn om tot gekende donatie over te gaan. Dat betekent dat voor jullie behandeling enkel de eicellen gebruikt zullen worden van de aangebrachte donor.
  • Voor de donor kan het namelijk een 'exclusieve' motivatie zijn dat ze het voor jullie doet; niet zelden is ze je zus of schoonzus, of een hele goede vriendin.
  • Voor jullie zelf kan het argument van loyauteit meespelen: je hebt iemand als donor gevraagd die jullie vertrouwen, met wie je (familie-)banden hebt, op wie je lijkt, met wie je een, al dan niet genetische, historiek deelt.
Daarnaast zijn er situaties waarin gekende donatie het enige alternatief is, bv. als de aangebrachte donor ouder is dan 35 jaar. Of als het een kwestie is van huidskleur.
Gekende donatie gebeurt altijd met verse eicellen of met ingevroren embryo's (zie de behandeling).

Anonieme donatie (via eicelbank)   

Eicelacceptoren kunnen op drie manieren anoniem eicellen ontvangen uit de eicelbank.

Vrijwillige anonieme donatie

In deze donatieformule breng je als acceptorpaar geen eigen donor, bv. omdat je niemand kent die geschikt is of omdat je niemand uit je nabije omgeving wil betrekken bij de behandeling.
Jullie zijn dan aangewezen op een vrijwillige donor die de MBV-behandeling ondergaat louter met het doel haar eicellen af te staan.

Egg sharing

Anonieme donatie kan ook via 'egg sharing'.
De donor is dan een een vrouw die zelf een IVF-behandeling ondergaat. Ze is uiteraard in staat om zelf vruchtbare eicellen te produceren, die in de loop van haar behandeling bevrucht zullen worden met het sperma van haar partner.
Wanneer haar eicelpunctie minstens twaalf rijpe eicellen oplevert, staat zij er daarvan zes af aan de eicelbank.
Dat gebeurt altijd anoniem. Het donorpaar weet niet voor wie de eicellen bestemd zijn; het acceptorpaar niet van wie ze afkomstig zijn.

Anonieme donatie via een aangebrachte donor

Deze donatieformule komt erop neer dat jullie als acceptor zelf een donor aanbrengen, die vervolgens anoniem eicellen doneert aan de eicelbank. In ruil krijgen jullie eicellen van een andere anonieme donor uit de eicelbank.
Twee voordelen:
  • door het aanbrengen van een donor kunnen jullie zelf sneller geholpen worden, en
  • de anonimiteit van de donor is gegarandeerd.

Gekend versus anoniem: voordelen en nadelen    

Als je als acceptorpaar over een donor kan beschikken, is het niet altijd gemakkelijk om te kiezen tussen de gekende en de anonieme formule. Wat zijn de voor- en nadelen?

Qua anonimiteit

Zowel het CRG als de wetgever geven de voorkeur aan anonieme donatie.
Anonimiteit is namelijk een goede methode om alle partijen te beschermen tegen teleurstellingen, conflicten, tegengestelde belangen. Hoe goed de onderlinge relatie vandaag ook is, het valt niet te voorspellen hoe ze over vijf of tien jaar zal zijn.
  • Zeker als er iets misgaat met de zwangerschap of als het kind een erfelijke aandoening blijkt te hebben, is de kans groot dat de relatie tussen donor en acceptors vertroebeld raakt door schuldvraag.
  • Maar zelfs als alles goed gaat, zijn conflicten niet a priori uitgesloten:
    •  er kan een meningsverschil ontstaan over de mate van openheid die t.o.v. het kind wordt gehanteerd over zijn of haar herkomst;
    • of je verwacht als acceptorpaar impliciet dat jullie donor emotioneel betrokken blijft bij het kind, terwijl dat voor de donor zelf geen evidentie is;
    • of het is de donor die zelf nauw betrokken wil blijven bij de zwangerschap en geboorte, maar ligt dat voor jou/jullie moeilijk.

Qua behandeling

Het paar dat eicellen ontvangt van een gekende donor, beschikt automatisch over alle eicellen die die de donor produceert.
  • Als dat er veel zijn, is dat uiteraard een voordeel.
    • Alle eicellen worden bevrucht met het zaad van de acceptorman, en als daaruit meer embryo's ontstaan dan er teruggeplaatst worden, worden die ingebankt.
    • Als de eerste behandeling niet tot een zwangerschap leidt, of als jullie later nog een een kind willen, kunnen jullie uit de boventallige embryo's putten.
  • Als de stimulatiekuur bij de donor echter weinig eicellen heeft opgeleverd, wordt het voordeel een nadeel.
    Hoe kleiner het aantal rijpe eicellen dat bevrucht kan worden, hoe kleiner de kans dat de behandeling boventallige embryo's zal opleveren. Als de terugplaatsing van de beschikbare embryo's dan niet leidt tot zwangerschap van de acceptor, moet in principe de hele behandeling worden overgedaan. Met dezelfde donor, als die daartoe bereid is, of met een nieuwe.

Qua wachtlijst

Tegen één voordeel van gekende donatie valt moeilijk op te tornen: er is geen wachtlijst.
Zodra het paar een donor gevonden heeft die aan de medische vereisten voldoet, kan de behandeling beginnen.
Ook zijn rechtstreekse afspraken mogelijk tussen donor en acceptor, waardoor in geval van donatie van verse eicellen hun beider behandeling gemakkelijker gesynchroniseerd kan worden.

Niettemin kunnen ook acceptoren die opteren voor anonieme donatie (en zelf een donor aanbrengen) snel geholpen worden.
Elke maand koppelen we in de eicelbank alle beschikbare eicellen aan acceptoren op de wachtlijst. Voor acceptoren die een donor hebben aangebracht kan de voorbereiding op de eiceldooi en embryotransfer dan meteen starten.
De wachtlijst voor acceptoren zonder aangebrachte donor is afhankelijk van het aanbod aan donoreicellen. Het kan variëren van zes maand tot één jaar.

Alternatief 

Paren die in het systeem van de anonieme donatie willen blijven maar bij wie de wachttijd al stevig is opgelopen (bv. doordat een eerste poging is mislukt), wordt ook wel gewezen op de alternatieven van embryodonatie of van adoptie.
Want als er één factor een hypotheek legt op de behandeling van vruchtbaarheidsstoornissen, dan is het wel de factor tijd.

De organisatie van gekende donatie
  met verse eicellen
  met gedooide embryo's
Anonieme donatie via de eicelbank
Bevruchting: steeds ICSI

De organisatie van gekende donatie  

Gekende eiceldonatie is de enige donatieformule die nog in een 'verse' cyclus kan verlopen, in casu met verse eicellen. Dat is medisch en organisatorisch niet altijd eenvoudig (zie hierna).
Daarom opteren we in het CRG indien mogelijk voor de combinatie van gekende eiceldonatie met terugplaatsing bij de acceptor-vrouw in een FRET-cyclus (frozen embryo transfer).

Gekende donatie met verse eicellen 

Waarom een kunstmatige cyclus?

Eicellen moeten na de pick-up bij de donor meteen in het laboratorium bevrucht worden met het sperma van de acceptor-man.
Ideaal is dat één of twee van de embryo's die hieruit ontstaan in de baarmoeder van de acceptor-vrouw worden geplaatst op dag drie of dag vijf na de bevruchting.
Dankzij de kunstmatige cyclus kan de baarmoeder van de acceptor gemakkelijk een aantal dagen ontvankelijk gehouden worden voor het embryo. De hormonen die de baarmoeder voorbereiden op de innesteling veroorzaken zelfs bij langdurige toediening geen bijwerkingen.

In deze donatieformule moet de behandeling van de acceptor-vrouw perfect afgestemd zijn op die van de donor, wat heet gesynchroniseerd.

  • De donorvrouw doorloopt de hele IVF-behandeling tot aan de eicelpunctie:
    • vooronderzoeken,
    • stimulatie van de eierstokken via hormonale inspuitingen,
    • tussentijdse bloedonderzoeken en echografieën, en tot slot
    • de hCG-inspuiting om de rijping van de eicellen af te ronden. Zie daarvoor IVF|ICSI: stap per stap.
  • De acceptor ondergaat het andere deel van de IVF-behandeling:
  • In de praktijk komt het erop neer dat de acceptor de donor volgt: als die laatste klaar is voor de eicelpunctie, moet de baarmoeder van de acceptor voorbereid zijn op de transfer.
  • Tussen de eicelpunctie en de embryotransfer liggen natuurlijk ook de drie à vijf dagen die nodig zijn voor de inseminatie en de ontwikkeling van de bevruchte eicellen tot embryo's.

Gekende donatie met gedooide embryo's 

Net zoals hiervoor doorloopt net zoals hiervoor de hele IVF-behandeling tot aan de eicelpunctie.
Alleen hoeven we de behandeling van de donor en die van de acceptor-vrouw niet op elkaar af te stemmen:
  • na de eicelpunctie worden de donoreicellen geïnsemineerd met het sperma van de acceptor-man;
  • de embryo's die daaruit ontstaan, worden ingebankt, en
  • ze worden gedooid en teruggeplaatst op een tijdstip dat is overeengekomen met de acceptor (vrouw) in een FRET-cyclus.

Anonieme donatie via de eicelbank     

Sinds de ontwikkeling van de vitrificatietechniek - d.w.z. ultrasnel verglazen zonder de vorming van ijskristallen - is het mogelijk geworden om eicellen in te banken.

Efficiënter en patiëntvriendelijker

Eiceldonatie met ingevroren/gedooide eicellen is efficiënter en patiëntvriendelijker, reden waarom de meeste eiceldonaties momenteel via de eicelbank verlopen.
Net zoals bij verse donatie doorloopt de donor de hele IVF-behandeling tot aan de eicelpunctie. Vervolgens worden de eicellen ingebankt.

Donatie via de eicelbank
  • laat het gebruik toe van patiëntvriendelijker stimulatieschema's;
  • biedt vrijheid in de planning doordat de cycli van donor en acceptor onafhankelijk van elkaar kunnen verlopen;
  • maakt een efficiëntere benutting van eicellen mogelijk: 1 donor kan meerdere acceptoren bedienen
  • maakt betere matching mogelijk van uiterlijke kenmerken tussen donor en acceptor. 
  • Eén keer per maand worden beschikbare donoreicellen gekoppeld aan acceptoren op de wachtlijst. De voorbereiding op eiceldooi en embryotransfer kan vervolgens meteen starten.

Bevruchting: steeds ICSI    

Op de (geplande) dag van bevruchting wordt van de acceptor-man verwacht dat hij een vers spermastaaltje aflevert, om daarmee de donoreicellen te insemineren.
Als het voor de man – bv. door geografische omstandigheden – niet mogelijk is om op de juiste dag een vers staaltje te leveren, kunnen we desnoods ingevroren sperma gebruiken. Dat wordt dan enkele uren voor de inseminatie ontdooid.
Niettemin wordt, zeker in het geval van eiceldonatie, veruit de voorkeur gegeven aan vers materiaal, omdat de slaagkans van de IVF-poging daarmee aanzienlijk toeneemt.

Als techniek voor de inseminatie van de eicel met het sperma gebruiken we altijd ICSI, de injectie van één zaadcel in elke eicel.
De slaagkans daarvan (in termen van bevruchting) bedraagt negentig procent, wat nodig is voor een redelijke kans op succes. Bij eiceldonatie zijn er immers minder eicellen per poging beschikbaar zijn.