Ovulatiestoornissen
|
Verloop van het hormonaal profiel tijdens de menstruatiecyclus |
Verstoorde hormonale wisselwerking
> ter hoogte van de hersens > ter hoogte van de geslachtsorganen
Zoals je kan zien in
'enkele cijfers' ligt in 30% van de gevallen van onvruchtbaarheid van een paar, een ovulatiestoornis (mee) aan de oorzaak van het probleem . Dat is doorgaans het gevolg van 'fouten' in de hormonale wisselwerking bij de vrouw (zie ook
de menstruatiecyclus). Daardoor komt het rijpingsproces van de eicel niet op gang of wordt het verstoord.
- Als de eisprong helemaal uitblijft spreken we van anovulatie: je hebt dan geen maandstonden (amenorree).
- Als er een probleem is met de regelmaat van de eisprong spreken we over dysovulatie. Je hebt dan mogelijk onregelmatige maandstonden (oligomenorree), maar het kan ook zijn dat je menstruatiecyclus normaal verloopt.
- Amenorree kan ook veroorzaakt worden door een voortijdige uitputting van de voorraad eicellen: dan is er sprake van premature menopauze.
Verstoorde hormonale wisselwerking
Het normale proces van eicelrijping en de eisprong zelf zijn het resultaat van een goed op elkaar afgestemde samenwerking tussen de hersenen en de geslachtsorganen.
De hypothalamus scheidt met klokvaste pulsen - om de 60 tot 90 minuten, al naargelang van de fase in de menstruatiecyclus - het kleine hormoon GnRh af en dat zet de hypofyse ertoe aan om (sneller of trager) de geslachtshormonen FSH en LH vrij te maken. Die laatste stimuleren dan weer de eierstokken om follikels (vochtblaasjes die een eicel bevatten) te laten rijpen. Tijdens hun rijping produceren de follikels oestrogenen, vanuit een omzetting van testosteron uit de cellen eromheen.
Ter hoogte van de hersens
Dysfunctie ter hoogte van de hypothalamus
- Als de GnRH-impuls vanuit de hypothalamus uitblijft, is er geen of onvoldoende eicelrijping, met anovulatie als gevolg. Deze eerder zeldzame oorzaak kan verholpen worden met behulp van een GnRH-pompje.
- Ook stress of gewichtsvermindering kunnen leiden tot een verstoorde GnRH-secretie, vaak met onregelmatige of onvoldoende eiceluitrijping tot gevolg. Hier kunnen relaxatie of gewichtscontrole mogelijk uitkomst bieden, of, als dat niet lukt, een hormonale behandeling met clomifeencitraat of gonadotrofines of ook het GnRH-pompje.
Dysfunctie ter hoogte van de hypofyse
Soms is de hormonale stoornis het gevolg van een te hoog gehalte aan prolactine in het bloed. Prolactine, ook wel het 'stresshormoon' genoemd, wordt aangemaakt in de hypofyse. Een te hoog gehalte kan leiden tot verstoring van de follikeluitrijping en daardoor tot anovulatie of dysovulatie.
Vaak ligt een adenoom, een goedaardig gezwel in het klierweefsel van de hypofyse, aan de basis van het probleem. Als het een klein gezwel is (micro-adenoom, soms te zien op een hersenscan), dan kan een medicamenteuze behandeling helpen. In het zeldzame geval van een macro-adenoom (groter, en daardoor vaak zichtbaar op een radiografie van de botstructuur waarin de hypofyse ingebed is), moet het gezwel doorgaans operatief verwijderd worden.
Verstoorde interactie tussen hypothalamus en hypofyse
Soms vallen bij een bloedanalyse alle hormonale waarden normaal uit behalve het gehalte aan progesteron, dat een stoornis in de eisprong aangeeft. Dat kan wijzen op een verstoorde wisselwerking tussen hypothalamus en hypofyse: er is iets mis met de frequentie en de regelmaat van de GnRH-afscheiding en daardoor verloopt de afscheiding van FSH en LH in de hypofyse niet meer synchroon. Het resultaat is ofwel een verstoorde follikelrijping ofwel, eerder zeldzaam, het uitblijven van de LH-piek, die de eisprong moet uitlokken.
Bij een verstoorde follikelrijping (de controle-echografie geeft geen rijpe follikel te zien) gaat de voorkeur uit naar behandeling met
clomifeencitraat of gonadotrofines, vaak gecombineerd met een
hCG-inspuiting aan het einde van het rijpingsproces.
ter hoogte van de geslachtsorganen
Een vaak voorkomende oorzaak van ovulatiestoornissen is PCO of 'polycystisch ovariumsyndroom'.
|
Het driebiljartbalbeeld van polycystische ovaria: twee witte eierstokken, en de rode baarmoeder in het midden. |
Door een verstoorde afscheiding van GnRH, LH en FSH worden in de geslachtsorganen niet voldoende oestrogenen aangemaakt vanuit testosteron, wat ertoe leidt dat de follikels niet uitrijpen tot volwaardige, vruchtbare eicellen. De eierstok bevat tegen de buitenwand aan wel veel (te) kleine follikels, vandaar de term 'polycystisch'. Wat je ziet zijn sterk opgezette eierstokken, vaak zelfs ter grootte van een biljartbal.
Symptomen: het teveel aan testosteron leidt tot acne, vet haar en soms overmatige lichaamsbeharing. Vaak is er ook overgewicht en aanleg tot suikerziekte.
Het PCO-syndroom heeft waarschijnlijk een genetische achtergrond. De aandoening kan soms via een laparoscopische ingreep met laser geremedieerd worden, maar voor een vruchtbaarheids-behandeling zal in eerste instantie de voorkeur gegeven worden aan een medicamenteuze kuur met
clomifeencitraat of gonadotrofines. Soms is ook
IVF aangewezen.
Premature menopauze
De wetenschappelijke term hiervoor is 'premature ovariële insufficiëntie' (POI) en vat precies samen wat er aan de hand is: in de eierstokken is de voorraad primordiale follikels – dat zijn de follikels waaruit onder invloed van de geslachtshormonen de eicellen moeten rijpen – vroeger dan normaal uitgeput. Je krijgt je maandstonden niet meer en vaak heb je na verloop van tijd last van opvliegers (de zogenaamde
vapeurs).
Remediëring van het probleem op zich is helaas niet mogelijk: je eventuele kinderwens kan alleen vervuld worden via gedoneerde eicellen of embryo's (zie
eicel- of
embryodonatie), of via adoptie.